Vixilantes e silentes. A gárgola como elemento plástico na arquitectura compostelá: O caso de San Martiño Pinario (I)

Case ninguén se decata da súa existencia, pero aí están, pegadas a muros e tellados, con formas grotescas e silenciosas. Algunhas rindo, outras angustiadas, outras burlonas, vixiando as nosas accións e cuspindo auga, e que mellor lugar para facelo que en Compostela, onde a auga é arte. Vixilantes e silentes, gárgolas.

 Ás marxes, son espazos de pracer, de diversión, de ornamento e, sobre todo, espazos sen censura onde os temas escandalosos ou lúbricos poden florecer; unha idea que podemos trasladar ás gárgolas como arte marxinal[1]. Imaxes e temas afíns ás figuras das gárgolas achámolas en todas as manifestacións da arte marxinal. Baixo a denominación de “iconografía marxinal” poden designarse aqueles temas e motivos que se desenvolven nun espazo descentralizado, á marxe da iconografía que predomina, e que constitúe un discurso que se relaciona coa mesma ou é totalmente independente. Así mesmo, é moi interesante observar que, tanto nas marxes dos manuscritos, cadeirados de coro, como na escultura (capiteis, artesoado, canzorros, arquivoltas, ménsulas, claves, gárgolas, misericordias, etc.), desenrólanse os mesmos temas nun lugar conceptualmente similar pero con técnicas artísticas diversas. Unha iconografía marxinal sorprendente, da que bebeu o imaxinario das gárgolas[2].

Tomando como exemplo un dos edificios máis importantes de Santiago de Compostela, San Martiño Pinario, na etapa que vai entre o 1661-1677, constata que as gárgolas que se empregan para evacuar a auga responden á fase máis primitiva. O programa iconográfico estará centrado na necesidade de alertar ao monxe contra a falta de pudor, contra as tentacións que pode ter un monxe dentro do mosteiro. Para isto o artífice recorre á imaxe dos amores ilícitos de Venus e Marte, seguindo a representación renacentista da deusa como cortesá, espida na parte inferior do seu corpo (fig. 1), símbolo de lasciva e advertencia fronte aos pecados da carne. Paralelamente, Marte (fig. 2) é representado coma un nobre á maneira da época. A inmoralidade da unión de Venus e Marte serve para que sexa un exemplo de como os que se refuxian dentro dos muros do mosteiro non incorran ao pecado capital da luxuria[3].

No 1677 frei Tomás Alonso era mestre de obras do edificio, e por tanto correspóndelle a decoración exterior que vai dende o refectorio ata os dormitorios do ano 1720. Cabe destacar as gárgolas que flanquean os balcóns das estancias que na súa orixe debían estar destinadas ao abade e ao prior. Aquí podemos ver que as figuracións que enlazan perfectamente co que frei Tomás Alonso fixera para o Hospital Real. Nesta segunda fase construtiva cabe destacar as imaxes dos monstros que aparecen sobre a estancia do abade. Dous deles representan animais mariños identificados coas súas respectivas escamas; catro, a animais monstruosos[4].

Sobre o 1700 as obras da fachada do lenzo sur están nun estado bastante avanzado. A labra de gárgolas é igual que na etapa anterior (fig. 3). En canto ao plano iconográfico, as tres figuras visibles da torre suroeste parece que están reproducindo unha das fábulas de Fedro, e noutra das canalizacións está presente a fábula de Esopo do asno e coiro de león. Ou a fábula do león e o golfiño; e a do ancián león que xa non pode atrapar ao cordeiro (fig. 4). En definitiva, temas susceptibles pola súa capacidade de xogo para o sermón moral de converterse en emblemas, que lograron captar a atención desa primeira xeración de artistas e de monxes ata a chegada da Ilustración, perdendo no tempo a idea orixinaria e primixenia[5].

Escondida na esquina que dá acceso á Rúa da Moeda Vella, hai unha serea (fig. 5), que son seres maléficos que habitan na auga porque a luxuria nace da humidade[6]. Nacen como símbolo dos perigos que entraña o abismo marítimo, pero na Idade Media asociouse á luxuria, á tentación e os perigos que encarna a sexualidade, porque eran seres volátiles coma o amor, ademais de encarnar a falsidade, o engano e a inconstancia. É un ser híbrido con cabeza de muller, que se metamorfosea en peixe rematando nunha aleta caudal[7]. Pola outra banda, Isaías dixo: “Que as sereas constrúan súa morada, que os demos brinquen; que dean luz os ourizos cachos”. O moralista ensina que as sereas son malvadas, que viven no mar, que os acentos das súas voces son melodiosos e os viaxeiros quedan embelesados delas ata tal punto de precipitarse no mar, onde se perden. Semellantes son aqueles que teñen dous modos de actuar, os inconstantes. Hai xentes que frecuentan a igrexa sen afastarse do pecado. Teñen a semellanza da rectitude, pero están moi lonxe do que parecen ser. Cando entran na igrexa parecen cantantes; despois mesturados coa multitude, parécense a brutos. Esta especie de xentes participan das naturezas do dragón e da serea; teñen o poder sedutor dos heresiarcas, que arrebatan o corazón dos inocentes e dos débiles[8].

Entre as pezas humanas da fachada este, asoma un moro (fig. 6), que bota a lingua para burlarse de todos os cristiás que transitan por esta ladeira do edificio[9]. Tamén nos encontramos un cabalo alado, que parece representar a Pegaso (fig. 7); así como a  representación iconográfica dun áspide (fig. 8), a cal é unha víbora que bota veleno pola boca, e aparece mencionada na Biblia. Os encantadores intentan converterse nos amos destes seres e a áspide tapa os oídos para non oílos[10] . Isto poderíase referir a aquela xente que non quere escoitar as palabras de deus, os infieis.

 

Lucas Sánchez Taboada

NOTAS AO PÉ

[1] D. Herrero, “La gárgola en el mundo hispano bajo medieval”, Revista Digital de Iconografía medieval, Vol. 8, nº 16, Madrid, 2016, p. 83.

[2] F. Villaseñor Sebastián, Iconografía marginal en Castilla (1454-1492), Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Madrid, 2009, p. 36.

[3] M. Cotelo Felípez, “Agua que no has de beber déjala correr”, Mirando a clío: el arte español espejo de su historia, actas del XVIII congreso del CEHA, Universidad de Santiago de Compostela, Santiago de Compostela, 2010, pp. 1070-1071.

[4] M. Cotelo Felípez, “Agua que…, pp. 1074.

[5] M. Cotelo Felípez, “Agua que…, p. 1077.

[6] C. Kappler, Monstruos, demonios y maravillas a fines de la Edad Media, Akal, Madrid, 1986, p. 178.

[7] L. Rodríguez Peinado, Las sirenas, Universidad Complutense de Madrid, Madrid, 2013, pp. 1-2.

[8] Bestiario medieval, (trad. Ignacio Malaxecheverría), Siruela, Madrid, 1986, p. 189.

[9] B. Vázquez, Gorjeos…, p. 13.

[10] Bestiario medieval…,  pp. 238-289.

 

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *